Zgodnie z kodeksem cywilnym dłużnik może żądać zmniejszenia kary umownej w dwóch przypadkach: gdy zobowiązanie zostało w znacznej części wykonane lub gdy kara umowna jest rażąco wygórowana. W toku procesu strona wnosząca o zmniejszenie (miarkowanie) kary umownej może powołać się na jedną z powyższych przesłanek albo na obie z nich.
Wykonanie zobowiązania w znacznej części
Przy ocenie, czy zobowiązanie zostało wykonane w znacznej części należy uwzględnić, w jakim stopniu zaspokaja ono interes wierzyciela. Miarkowanie kary umownej nie nastąpi, jeżeli częściowe wykonanie zobowiązania nie ma dla wierzyciela znaczenia. Przyjęcie procentowego kryterium wykonania zobowiązania jest często stosowane przy ocenie stopnia wykonania zobowiązania. Nie stanowi ono jednak kryterium decydującego.
Rażące wygórowanie kary umownej
Kara umowna może zostać przez sąd obniżona w przypadku, gdy jest rażąco wygórowana. Ocena, czy kara umowna jest rażąco wygórowana dokonywana jest przy uwzględnieniu okoliczności konkretnej sprawy. Nie ma zamkniętego katalogu takich okoliczności. Najczęściej jednak pod uwagę brane są następujące przesłanki:
– wierzyciel nie poniósł żadnej szkody albo poniesiona szkoda jest znacznie niższa niż kara umowna
– kara umowna odbiega od stawek stosowanych w obrocie w umowach danego rodzaju
– kara umowna jest niewspółmiernie wysoka w odniesieniu do wartości zobowiązania (np. jest prawie równa wartości zobowiązania)
– skutki jakie poniósł wierzyciel spowodowane nienależytym wykonaniem umowy przez dłużnika – polegające np. na niewykonaniu przez wierzyciela jego zobowiązania wobec podmiotu trzeciego
– porównanie wysokości kary umownej za opóźnienie do wysokości kary umownej za odstąpienie od umowy
Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 10 grudnia 2019 r., sygn. IV CSK 443/18 wskazał:
„Miarkując karę umowną, sąd musi uwzględniać różnorodne okoliczności konkretnej sprawy, przy czym wysokość szkody poniesionej przez wierzyciela jest jedynie jedną z nich, a katalogu kryteriów pozwalających na zmniejszenie kary umownej nie można uznać za zamknięty. Nie bez znaczenia jest również fakt, że obowiązek zapłaty kary umownej może powstać nawet wtedy, gdy wierzyciel na skutek niewykonania lub nienależytego zobowiązania nie poniósł w ogóle szkody majątkowej.”
